59. Tefsir Dersi — Bakara Suresi
Dersin Rusça seslendirmesi hazırlandı. Bu belge, hangi kararların hangi gerekçeyle alındığını ve metnin doğruluğunun nasıl denetlendiğini anlatır — onayınız için.
Önce en çok merak edilenler
Dersin haritası
Koyu çizgiler dokunulmayan pasajlar. Çok kısa olanlar görünür kalsın diye en az dört piksel genişlikte çizildi; gerçek süreler aşağıda.
Nasıl çalıştık
Konuşmayı çözen program ilk denemede dersin son üçte birinde zamanları uydurmuştu — 28 bölümün başlangıcı gerçek sese değil, tahmine dayanıyordu. Dublajda yanlış zaman, yanlış kelimeden daha yıkıcıdır: ses yanlış anda başlar. Bunu kelime kelime hizalayarak yeniden aldık; uydurma sınır sayısı 28'den 4'e indi.
Program Türkçeye kilitliyken Arap harfi yazıyorsa orada gerçekten Arapça vardır — bu birinci işaret. İkinci işaret: kelime hizalı çözümlemenin o aralığı boş bırakması. İki işaretin kesiştiği her yeri tek tek dinletip doğruladık, ayrıca ses seviyesini ölçtük.
Bu ölçüm bir yanılgıyı da düzeltti: 2:02'deki aralık tilavet sanılmıştı, ölçünce sessizlik çıktı — sadece bir duraklama. Listeden çıkardık. Buna karşılık iki yerde program tilavetin sonunu Türkçe kelimeye yamamıştı; sınırları düzelttik, yoksa okuyuşunuzun son hecesi Rusça sesle örtülecekti.
Çeviriyi bir yapay zekâ modeli yaptı — ama serbest bırakılmadı. Kurallar önceden verildi: İslami terimler uydurulmaz, cümle sadeleştirilerek anlam eksiltilmez, hedef metne Arap harfi konmaz. Ayrıca ortak bir terim sözlüğü her isteğe ekleniyor, böylece aynı kelime her yerde aynı karşılanıyor.
En önemli adım. Çeviriyi yapan model kendi işini denetlerse zayıf denetçi olur. Bu yüzden denetimi başka bir modele yaptırdık ve tek bir soru sorduk: çeviride, sizin söylemediğiniz bir şey var mı; söylediğiniz bir şey düşmüş mü?
16 uyarı çıktı, hepsi düzeltildi. Terimler değiştirildikten sonra denetim bir kez daha çalıştırıldı — çünkü değişim sırasında iki yeni hata oluşmuştu ve biri anlamı tersine çeviriyordu.
Çalışma ekranı
Bütün bu düzenleme, dersin kendi sesi eşliğinde tek ekranda yapıldı. Solda sizin sözünüz, sağda Rusça karşılığı; her satırın altındaki çubuk o cümlenin süreye rahat sığıp sığmadığını gösteriyor.
Denetimin yakaladığı en ciddi hata
Denetimin ne işe yaradığını en iyi gösteren örnek. Sadakadan söz ederken kullandığınız “men etmek” — yani verdiğini başa kakmak — çeviride “vermeyi kesmek” diye çıkmıştı.
İkisi bambaşka şeydir: biri cimrilik, öbürü sadakayı boşa çıkaran bir günah. Kulakla fark edilmesi güç, ama dersin manasını bozardı.
Denetim ayrıca sizin söylemediğiniz bir nitelemeyi de yakaladı: “kendini iyi zannediyor” dediğiniz yerde çeviri “kendilerini salih sanıyorlar” demişti. Kaldırıldı.
Terimler: çevirmemeyi seçtik
Üzerinde en çok durduğumuz karar bu. Başta terimleri Rusçaya çevirmeyi düşündük. Sonra derse dikkatle bakınca vazgeçtik — çünkü siz terimi söyleyip hemen ardından kendiniz açıklıyorsunuz. Bu bir öğretim usulü.
- “Hikmet nübüvvettir demişler.” → “Peygamberliktir.”
- “Tedebbür edin, aklınızı kullanın…” → ardından tam izahı.
- “Men ve eza ve riya…” → üçünü de örnekle gösteriyorsunuz.
Terimi çevirseydik Türk dinleyici terimi öğrenir, Rus dinleyici öğrenmezdi. Oysa dublajın işi aynı bilgiyi değil aynı dersi vermek. Bu yüzden terimler Rusçada da terim olarak, Kiril harflerle bırakıldı — ilk geçtikleri yerde kısa bir karşılıkla.
| Terim | Rusçada | Neden böyle |
|---|---|---|
| hikmet | хикма | Dersin ana kavramı; siz onu beş ayrı tarifle açıklıyorsunuz |
| tedebbür | тадаббур | Tefekkürden ayrı tutuldu — ikisini karşılaştırıyorsunuz |
| tefekkür | тафаккур | Aynı sebeple ayrı kelime |
| men (menn) | манн | “Vermeyi kesmek” değil; başa kakmak |
| eza | аза | Men ile birlikte öğretilen ikili |
| riya | рия | Rusçada dini karşılığı gündelik ve kaba düşüyor |
| infak | инфак | Dersin üç aşamalı şeması bu terim üzerine kurulu |
| nübüvvet | нубувват | Zaten siz ardından “peygamberlik” diyorsunuz |
Hedef metne hiç Arap harfi konmadı — hepsi Kiril. Sebebi teknik: seslendirme cümle ortasında alfabe değiştirmek zorunda kalırsa okuyuş bozuluyor. Tilavetleriniz zaten kendi sesinizle durduğu için buna gerek de yok.
Bilerek yapmadıklarımız
- Tilavet dublajlanmadı. Kur'an ve hadis okuyuşu hiçbir koşulda başka sesle değiştirilmiyor.
- Ses dışarı çıkarılmadı. Seslendirme ve ses eşleme tamamen bu bilgisayarda yapıldı.
- Metin kısaltılmadı. Süreye sığdırmak için cümle budamak yerine konuşma hızı ayarlanıyor.
- Hazır çeviri motoru kullanılmadı. Otomatik çeviriciler dini terimleri düzenli olarak bozuyor.
- Arka plan sesi korundu. Ortam ve mekân sesi yerinde duruyor.
Sizden beklediğimiz
İşin tamamlanması için iki onaya ihtiyaç var.
- Sizin onayınız: yukarıdaki terim kararı — özellikle hikmet, tedebbür, tefekkür, men, eza — sizin usulünüze uygun mu? Bunlar sözlüğe yazıldı ve sonraki bütün derslerde aynı şekilde uygulanacak.
- Ana dili Rusça olan birinin dinlemesi: anlam denetimini makine yaptı, ama kulak denetimini insan yapmalı. Terimlerin Kiril yazımlarının yerleşik biçimler olduğuna kanaatimiz var; yine de teyit ettirilmesi gerekiyor.
Rusça dinletme henüz yapılmadı. Metin ve ölçümler hazır, ancak dublaj yayına çıkmadan önce bir Rus dinleyicinin onayı alınmalıdır.